Written on Skin

De opera Written on Skin (2012) van George Benjamin, met een libretto van Martin Crimp, is een contemporaine opera, en dat is a priori een groot voordeel, want er kan in principe niet mee geknoeid worden door kreupeldenkende hoetelwerkers, bastardised by egomania, a.k.a regisseurs. Daarmee ontkomen contemporaine opera’s aan de absurditeit die optreedt wanneer een historische uitvoeringspraktijk of muzikale trouw wordt geclaimd, maar de scène wordt geherinterpreteerd, veranderd of vervormd, i.e. mishandeld. Voor een fossiel operadier gelijk mij zelve, die zich er nauwelijks van bewust is dat er na Richard Strauss ook nog muziek is gecomponeerd, is de hedendaagse opera soms wel even doorbijten -een uitdaging!- maar mijn bezoek aan genoemde opera’s is mij zelden tegengevallen. Wij schreven er niet over, omdat wij er vaak geen zak van begrepen, maar wel genoten van het onbekende,  afgezien dan van verschillende uitvoeringen in het kader van het DNO Forward Festival, die muzikaal overduidelijk te kort schoten.  Om tot die conclusie te komen hoeft men geen musicoloog te zijn; twee oren aan het hoofd volstaan. Als u Rita Hovink   of Corry Brokken eenmaal gehoord heeft, zet u ook geen cd van Willeke Alberti op.

Hunkering en verwoesting

Written on Skin is een moderne, hoewel optisch in de middeleeuwen geplaatste, tijdloze tragedie. De thema’s zijn niet anders dan die welke frequent in de gehele operaliteratuur voorkomen: dominantie, hunkering en verwoesting, maar de manier waarop deze thema’s worden behandeld maakt Written on Skin uitzonderlijk. Er is een heldere structuur, de opera is relatief kort en vermijdt elke vorm van overbodigheid. Dat had Bizet ook wel eens ter harte mogen nemen toen hij zijn Carmen componeerde; hetzelfde geldt voor de opera’s van Mozart.

Benjamin’s muziek klinkt vaak ijl en fragiel, subtiel gekleurd met hoge strijkers die een geheel eigen, intense klankwereld creëren Zo heel anders dan een verzameling overbodigen die al zingend  aambeelden te lijf gaan.

Aangenaam schokkende gruwelijkheid

Het verhaal gaat over een rijke landeigenaar, zijn vrouw Agnès en een jonge kunstenaar die een manuscript moet illustreren. Wat begint als een artistieke opdracht verandert in een gewaagde emotionele driehoeksverhouding. De climax, een gezamenlijke inspanning van liefde en wreedheid, is van een aangenaam schokkende gruwelijkheid. Benjamin vermijdt elke vorm van sentimentalisme, de emotie ontstaat juist door terughoudendheid. Dit maakt de impact des te groter.

Librettist Crimp bedient zich van een spitsvondige truc: hij laat engelachtige figuren het verhaal vertellen en er tegelijk aan deelnemen. Opmerkelijk is ook de ontwikkelingsgang van Agnès, van onderdrukte vrouw naar iemand die haar lot in eigen handen neemt (het begrip “sterke vrouw” komt ons niet uit de pen). Deze transformatie is de kern van deze opera. Haar bevrijding is tegelijk een daad van zelfvernietiging, wat de vrolijkheid niet ten goede komt.

Zibbedeeske Gürbaca

Regisseuse Tatjana Gürbaca roept bij ons niet a priori warme gevoelens op.  Wij denken bijvoorbeeld aan de schabouwelijke regie van Don Giovanni bij De Nationale Opera, met de dramatisch vlakke, kille, levenloze personenregie. Ook krijgen wij plotseling haar Lohengrin bij Staatsoper Stuttgart in ons hoofd geschoteld; de schoolklasmetafoor was ronduit banaal. In Written on Skin stoorde haar regie ons niet, voornamelijk om de reden die in de eerste zin hierboven genoemd is. Of mevrouw Gürbaca ook nog een bepaalde visie op het werk had, is ons ontgaan; iets met een “reis”, gefocust op de middeleeuwse echtgenote Agnès wellicht? Mensen van Nu kunnen ons mogelijkerwijs terzijde staan in de ontrafeling van heur “concept”. Anders kan een zondagochtendlijke sessie bij de Congregatie van de Zusters van Liefde van het Vleesgeworden Woord ons vast meer inzicht geven in de diepere creatieve gedachten van zibbedeeske Gürbaca.

Der Kammersänger war hier

De Amerikaanse lyrische sopraan Elizabeth Reiter vertolkt haar rol (Agnès) op uiterst boeiende en creatieve wijze, en acteert en zingt daarmee op gelijke voet met de spectaculaire Bo Skovhus (Protector, debuut in Frankfurt). De uitstekende Russische countertenor Iurii Iushkevich is de Dritte im Bunde; Benjamin cast deze rol twee keer, ten eerste als “Boy”, zoals de middeleeuwse schilder hier bekend staat, ten tweede als de “First Angel”, die de actie becommentarieert en een steuntje in de rug geeft

Het door de computer gegenereerde heuvellandschap van Klaus Grünberg (dát is  pas  vernieuwing, de Mona-Lisa-met-een-Snor uit Spanga is dat niet) biedt ons een tijdreis door middeleeuwen, heden en toekomst.

Hulde aan dirigent Erik Nielsen, die heel goed begrijpt dat Benjamin’s sensuele muziek schatplichtig is aan Alban Berg en Claude Debussy. De onconventionele instrumenten, van glasharmonica tot mandoline, deden onze levenszin opknagen met vurige aandoeningen van genoeglijkheid.

Olivier Keegel