MACBETH UNDERWORLD, “Opéra sur un livret en huit chapitres de Frédéric Boyer d’après Macbeth de William Shakespeare”. Opera van Pascal Dusapin. Compositieopdracht van La Monnaie / De Munt en l’Opéra-Comique. Bijgewoonde voorstelling: De Munt, 20 september 2019 (wereldpremière).
 

Lady Macbeth: Magdalena Kožená
Macbeth: Georg Nigl
Three Weird Sisters: Ekaterina Lekhina, Lilly Jorstad, Christel Loetzsch
Ghost: Kristinn Sigmundsson
Porter / Hekate: Graham Clark
Child: Elyne Maillard / Naomi Tapiola
Archiluth:  Christian Rivet

Symfonieorkest van de Munt
Muzikale leiding: Alain Altinoglu
Regie: Thomas Jolly

Muziek:
Regie:

“Brussel was toen nog een bruisende stad
Brussel was toen oh la la en olijk”

Oh la la en olijk  –
tot 20 september 2019

Macbeth, de kortste tragedie van William Shakespeare, werd gepubliceerd in 1623 en is tot op vandaag een van zijn bekendste werken. Drie heksen voorspellen de dappere en loyale generaal Macbeth dat hij op een dag koning van Schotland zal zijn. Verblind door zijn ambitie en aangespoord door zijn echtgenote vermoordt hij koning Duncan en neemt hij diens plaats in op de troon. Maar dan komen de schuldgevoelens en zijn zelfgebrouwen paranoia. Zijn schrikbewind lokt een burgeroorlog uit; dood en waanzin kondigen zich aan als een onvermijdbaar lot, waaraan ook Lady Macbeth niet zal ontsnappen.

De Franse componist Pascal Dusapin  (Nancy, 29 mei 1955) vroeg Frédéric Boyer, Shakespeare-kenner, om een nieuw libretto te schrijven: een liefdesverhaal met personages die door hun eigen wreedheid worden achtervolgd.  De “Underworld” van de titel staat voor de nachtmerrie waarin het verleden het heden binnendringt.

Macbeth Underworld
Macbeth Underworld_G. Clark (Porter), M. Kozena (Lady Macbeth) © Baus.

Belcantoliefhebber komt uit zijn comfortzone

De muziek van Dusapin, dat is toch even wennen voor de fossiele belcantoliefhebber. Ontegenzeggelijk modern, hetgeen geen verrassing moge heten, maar niet behorend tot een “officiële” school als serialisme of minimalisme. Misschien wel het beste te vergelijken met Edgar Varèse, die door Dusapin intens bewonderd wordt. Uiteraard was de compositie rijkelijk voorzien van lastige maatwisselingen, dat is een hedendaags componist aan zichzelf verplicht: 7/8, 3/4, 4/4 (ja, die óók!), 1/8, ze maakten er een bont ritmisch spektakel van. In deze opera gooide Dusapin er een nieuwe truc in: de lange tot zeer lange noot waarin de zanger zelf mag bepalen met welk ritme hij de tekst uitspreekt/zingt. Ook van de partij was de 20e-eeuwse gewoonte om teksten te laten zingen in een ritme dat hevig botst met het natuurlijk ritme van de taal. Fraai was de wijze waarop Dusapin de verwarring van Macbeth toonzet door hem van een zeer laag naar een zeer hoog register te laten overgaan Als erkende non-autoriteit op het gebied van hedendaagse muziek (waren wij maar met onze tijd meegegaan!), drongen gedachten aan Wagner en New Age en vooral impressies van filmmuziek zich aan ons op. Uiteraard mochten wij geen “Parigi O Cara”-achtige euforische momenten verwachten, maar Dusapin weet absoluut te boeien met hevige post-apocalyptische, expressieve aanvallen op het gemoed die volkomen in overeenstemming zijn met de duistere Macbeth-teksten waarop zijn muziek gecomponeerd is. Kortom, grootvader was tevreden en voelde zich geweldig up-to-date nu hij na diverse vruchteloze pogingen toch eindelijk aansluiting had gevonden bij de Mensen van Nu.

‘Macbeth est fou’

Lady Macbeth werd vertolkt door Magdalena Kožená. Deze Tsjechische mezzosopraan brak door in de jaren 2000 met een repertoire dat van Monteverdi tot Janáček reikt. Alleen al in de loop van het seizoen 2018-2019 zong zij Phèdre in Hippolyte et Aricie (Rameau), Das Lied von der Erde (Mahler) en de Johannes-Passion (Bach). Kozená is een heldere, vrij lichte, solide mezzosopraan die goed past in deze partituur die afwijkt wat de gebruikelijke karakterisering van Lady Macbeth betreft. Dusapin voorziet “de Lady”, zoals zij in deftige operakringen wordt aangeduid als het over Verdi’s Lady Macbeth gaat, van zachte, sensibele tonen en een zekere tederheid.  Van de teksten die zij in de mond gelegd kreeg, begrepen wij de ballen, maar zij zullen voor Mensen van Nu geen probleem vormen. Wij hebben ons Latijn er verder niet ingestoken. Kozená gaf op indringende en onheilspellende wijze invulling aan haar rol in deze lugubere gothic opera, waarin het vermaledijde echtpaar gedoemd is om zijn tragedie obsessief te herbeleven.

De Oostenrijkse bariton Georg Nigl is de huisbariton van componist Pascal Dusapin. Hij vertolkte al eerder rollen in Dusapins opera’s Penthesilea en Passion, en hij was de bariton van dienst in Dusapins liedcyclus in O Mensch!  Voor Dusapin was het een uitgemaakte zaak dat hij Georg Nigl voor de titelrol wilde: “De invulling van de rol van Macbeth kostte mij geen hoofdbrekens, dat moest Georg Nigl worden.  Het is mijn vijfde productie met hem en hij kan alles aan, van extreme expressiviteit tot tederheid en volkomen krankzinnigheid. De beschrijving op zijn partituur is simpelweg ‘Macbeth est fou’ – Macbeth is gek. Meer heeft Georg niet nodig,” aldus Dusapin. En inderdaad voerde Nigl met zijn intensieve, versatiele bariton een perfect gestoorde Macbeth ten tonele: just what the doctor ordered.

Macbeth Underworld
Macbeth-Underworld G.Nigl Macbeth Weird Sisters Ensemble © Baus.

Hoewel na Andrea Breth’ schabouwelijke en jammerlijk mislukte Macbeth bij DNO in 2015 elke andere poging om deze tragedie op het toneel te brengen bij voorbaat een verademing is, verdient deze productie van De Munt toch een extra pluim. Wij beleefden zonder meer een uiterst boeiende zij het zwartgallige avond. “Aangrijpend” is de juiste term. Een onmiskenbare eigenschap van een wereldpremière is dat deze niet moderner gemaakt kan worden dan zij al is, als u begrijpt wat ik bedoel.

Dus niet alleen lof voor de componist, maar ook voor regisseur Thomas Jolly, die wij nog kennen als regisseur van Eliogabalo  bij DNO in 2017. Jolly toonde ons een aantal naargeestige, tegen een decor van roterende griezelbomen opgebouwde en nachtmerrieachtige tableaux vivants (proloog en acht scènes), met opwekkende namen als “Kom, duistre nacht”, “Weg, vervloekte vlek!”. Het gedoemde koppel is in gezelschap van een nu eens grappig dan weer kwaadaardig groepje zusters (de Weird Sisters, de eerste sister zong zo onwaarschijnlijk hoog dat wij voor onze brillenglazen vreesden) die het duistere verleden aanroepen. Zij werden begeleid door het uitstekende vrouwenkoor met hun koning Hecate. Er is de Poortwachter, die de toegangspoort tot de Underworld waakt, natuurlijk het vervloekte echtpaar Macbeth en Lady Macbeth, een fantoom, de portier die waakt over de Underworld, een kind, en de drie vreemde zusters, die ons aan Macbeth’ heksen doen denken. Een hypnotiserende wereld vol vreemde wezens, spoken en schimmen. Met andere woorden: de wereld van onze eigen troebele zielenroerselen.

Dirigent Alain Altinoglu en het Symfonieorkest van de Munt wisten wel raad met de complexiteit van Dusapins partituur, die met uiterste precisie werd uitgevoerd. De visuele en auditieve golven van ijzingwekkendheid waren aanzienlijk veel meer dan de som der delen.

We hebben er weer een heel eigen, godzijdank niet-geactualiseerde, godzijdank videoloze, voortreffelijke Macbeth bij.

Olivier Keegel
(gepubliceerd op 22 september 2019)


Olivier Keegel
Olivier Keegel

Chief editor and reviewer

Bellini, Donizetti. Tito Schipa, Fritz Wunderlich, Ileana Cotrubas. Stefano Mazzonis di Pralafera, Laurence Dale. Certified unmasker of directors’ humbug.

2
Reageer op dit artikel

avatar
1 Comment threads
1 Thread replies
2 Followers
 
Most reacted comment
Hottest comment thread
2 Comment authors
Olivier KeegelAd Middendorp Recent comment authors
  Subscribe  
nieuwste oudste meest gestemd
Abonneren op
Ad Middendorp
Gast
Ad Middendorp

Waaruit moge blijken, dat je lang niet zo star bent in de leer, als sommigen ons willen doen geloven. Weer een mooie recensie, waarvoor mijn dank.