Hamlet van Ambroise Thomas. Meer dan een guilty pleasure.

Hamlet is een Grand Opéra in vijf bedrijven uit 1868 van de Franse componist Ambroise Thomas, op een libretto van Michel Carré en Jules Barbier, gebaseerd op een Franse bewerking van Alexandre Dumas, père, en Paul Meurice naar William Shakespeare’s  Hamlet. Bijgewoonde voorstelling: Grand Théâtre, Angers, 26 november 2019.

Hamlet: Charles Rice
Ophélie: Marianne Lambert
Gertrude: Julie Robard-Gendre
Claudius: Philippe Rouillon
Laërte: Julien Behr
Le spectre: Jean-Vincent Blot
Marcellus: Florian Cafiero
Horatio: Nathanaël Tavernier

Direction musicale: Pierre Dumoussaud
Orchestre National des Pays de la Loire
Chœur d’Angers Nantes Opéra
Mise en scène: Frank Van Laecke

Muziek:
Regie:

Mooie muziek

Mooi. Een van de lastigste begrippen op een veelvoud aan terreinen des levens. Zo zijn er mensen, wij noemen hen dwaallichten, die Sophia “il naso” Loren mooi vinden. Kijk eens en profile. En een bepaald slag snobs heeft het over een “mooie” wijn, waar een eenvoudige van ziel niet verder komt dan de adjectieven “lekker” of “smakelijk”. De deur waarop staat gekalkt dat “mooi” een subjectief begrip is, trappen wij met veel plezier voor u open.

 In de muziek is het al niet anders. Zonder er hier een doortimmerde theorie onder te leggen, spreekt ons een onderscheid tussen “mooi mooi” en “intellectueel mooi” aan. Voorbeelden: “mooi mooi” staat voor een grootst gemene deler. Het Miserere van Allegri is mooi mooi, evenals de aria Erbarme dich uit de Matthäus Passion. Intellectueel mooi is de opera Wozzeck van Alban Berg, evenals de Etudes Australes XIX van John Cage

Dan heb je natuurlijk ook “lelijk”. Denk het gebouw van de Nederlandse Bank in Amsterdam, Julia “teethless” Roberts en mannen in korte broeken. Edoch, het “lelijke” in muziek kan bijdragen tot de schoonheid ervan. Nicolas Harnoncourt maakte een nauwgezette studie van historische bronnen over het spelen op historische instrumenten om zo dicht mogelijk bij de klank te komen die de componist voor ogen stond. Zijn esthetiek wordt gevormd door sterke ritmische accenten en scherpe contrasten.  In zijn boek Der musikalische Dialog legt hij uit dat een component “lelijk” de dramatische waarheid vaak dichterbij kan brengen dan foutloze klankschoonheid, want voor Harnoncourt is (ook) de instrumentale muziek – en niet alleen die van de barok – uiteindelijk geënt op het gezongen woord. Muziek is voor hem een intensivering en verdieping van de expressie, die is vervat in woorden, in taal. Dat lelijk ook mooi kan zijn, is tegenwoordig makkelijker te begrijpen, aldus Harnoncourt, omdat in de moderne klassieke muziek ook niet onvoorwaardelijk en voortdurend wordt gestreefd  naar absolute toonschoonheid. Wij mogen u ter illustratie verwijzen naar de opera Waiting for Miss Monroe van Robin de Raaff, hoewel wij op persoonlijke titel in dit geval een vierde categorie in het leven zouden willen roepen, namelijk “lelijk lelijk”. Wat een wangedrocht, deze hedendaagse krijsopera. Die gelukkig nooit wordt uitgevoerd.

Emmanuel Chabrier (1841-1894), een middelmatig componist met op zijn naam  o.a. het stierlijk vervelende España, dat uit de luidsprekers van all-inclusive resort Playa Dorada schalt om aan te geven dat de vakantiegangers zich van hun handdoek dienen te verheffen om zich naar de voederbakken van de lunch te begeven,  hield het simpel:  “Er zijn twee soorten muziek, goed en slecht”, aldus Chabrier, “en dan is er nog de muziek van Ambroise Thomas”. Wij vrezen dat Chabrier hier geen compliment maakte aan zijn collega Thomas (1811-1896). Muziekcriticus Alfred Bruneau (1857-1934) hield het erop dat de muziek van Thomas inderdaad “niet goed of slecht” was.  Hij karakteriseerde Thomas’ muziek als “licht, gemakkelijk, melodieus, vooral bedoeld om het burgerlijke publiek van het Tweede Keizerrijk te behagen. Thomas is geen vernieuwer en heeft geen andere ambitie dan het pad te volgen dat de mode aangeeft.” Bruneau, naast muziekcriticus ook componist, was wel een vernieuwer, en strooide (dus) fervent met dissonanten in zijn tegenwoordig vrijwel totaal vergeten opera’s.

Wij verheugden ons sterk op een avond gevuld met lichte, gemakkelijke, melodieuze muziek van een componist die geen vernieuwer was en geen andere ambitie had dan het pad te volgen dat de mode aangaf. Het feit dat opera opgevoerd wordt, is de reis naar Angers al waard. In heel Europa wordt Hamlet in 2019 alleen bij de Angers Nantes Opéra uitgevoerd, enkele verminkte kleinschalige uitvoeringen zoals van OPERA2DAY (kleinschalige uitvoeringen van een Grand Opéra werken niet) daargelaten. Zelfs wereldwijd heb ik voor wat betreft 2019 niet meer kunnen vinden dan een concertante uitvoering door de Washington Concert Opera. In 2003 vond een opvoering in Covent Garden plaats.  De Engelse recensent Edward Seckerson schreef: “We’ve always known that something was rotten in the state of Denmark, and now we know what it is.” Niet ongeestig, maar u begrijpt: Ambroise Thomas is niet hip.

Wij weten niet hoe het u te moede is, maar Thomas, met zijn “populistische” melodieuze muziek zonder enige drang naar vernieuwing, wekt op grond van deze kwalificaties onmiddellijk onze sympathie. Thomas is het bekendst om zijn opera’s (vooral Mignon), inderdaad gecomponeerd in een lichte, melodieuze stijl. “Mooi mooi” dus, dat is niet het mooi van Mensen van Nu, en daarom kan Thomas het wel vergeten ooit zijn opwachting te maken bij De Nederlandse Opera. Het Kremlin aan de Amstel houdt er een repressief toelatingsbeleid op na, niet alleen voor onwelgevallige recensenten maar ook voor onwelgevallige componisten.

La Traviata

Thomas begon in 1835 een carrière als operacomponist. Hij componeerde een van de meest succesvolle opera’s ooit, Mignon. Zijn volgende opera, Hamlet (1868), bracht hem ook internationale faam, ondanks de zware concurrentie van Halévy, Auber en Meyerbeer.

Wij togen naar het West-Franse Angers, een stad in het departement Maine-et-Loire, om Thomas’ opera bij te wonen.

Wij zijn ook niet hip en kunnen genieten van een hecht doortimmerde Grand Opéra vol sensationele scènes en soms overrompelende, soms sentimentele muziek. Even heel kort de inhoud: Gertrude, die recentelijk haar echtgenoot verloren heeft, trouwt met Claudius, broer van haar overleden man, en wordt gekroond tot koningin van Denemarken, terwijl Hamlet de dood van zijn vader, de vorige koning, betreurt. Hamlet, die warme gevoelens voor Ophélie heeft, ziet de geest van zijn vader, die hem vertelt dat hij (pa) door Claudius vermoord is. In het tweede bedrijf vraagt Ophélie, die Hamlets interesse in haar ziet tanen, aan koningin Gertrude om op aandringen van Hamlet het klooster in te mogen gaan, maar zij krijgt nee op het rekest. Door een reizend theatergezelschap  wordt het toneelstuk “Koning Gonzago” uitgevoerd (door Van Laecke inventief en hilarisch burlesk in elkaar gestoken), dat een gevoelige snaar bij Claudius raakt. Een zéér gevoelige snaar. Hamlet doorziet de schuld van Claudius en rukt hem de kroon van het hoofd. In het verblijf van zijn moeder zint Hamlet op wraak, maar daar verschijnt de geest van zijn vader weer die hem verzoekt Gertrude te sparen. In de vierde acte worden we getrakteerd op een fijne, verpletterende maar helaas niet onberispelijk gezongen waanzinsaria (“A vos jeux, mes amis”, op het filmpje vertolkt door de onvolprezen Natalie Dessay) van Ophélie, die zij besluit met haar dood. In de laatste acte rouwt  Hamlet om haar verlies en vermoordt hij Claudius, opnieuw aangespoord door de geest van zijn vader. Hamlet wordt door het volk tot vorst uitgeroepen. Dit relatieve happy end is dus nogal in strijd met Shakespeares origineel (maar niet met het libretto!) maar who cares?

“Eat off a naked woman”

De Canadese bariton  Charles Rice (Hamlet) is our kind of guy, niet in de laatste plaats om zijn onnavolgbare uitspraak “Why did I become an opera singer? Because I wanted to eat off a naked woman!”.  Een kenner van het huidige operabestel dus. Hoe beroerd de man ook zingt (quod non!), wij zullen hem nooit afvallen. Niet dat een negatieve bespreking in het vizier kwam, want hij was een indrukwekkende Hamlet, en zijn bariton bleef zowel in de hogere als de  lagere regionen bijna onberispelijk en indrukwekkend. Fijn, als de laagte niet ten koste gaat van het volume. De eveneens Canadese Marianne Lambert was een uitmuntende Ophélie: moest even op gang komen, maar daarna streden muzikaliteit en subtiliteit om voorrang. Waanzinscène: ondanks niet vlekkeloos gezongen (clementie, want ook de moeilijkheidsgraad is waanzinnig) prima de luxe!

Philippe Rouillon was met zijn grote, maar kortlijnige, niet bijzonder melodieuze stem toch een overtuigende Claudius en  Julie Robard-Gendre heeft een jonge stem, zoals mevrouw Deutekom altijd een jonge stem heeft gehad. Hoewel je over enige verbeeldingskracht moet beschikken om in Julie Robard-Gendre moeder Gertrude te zien (associaties met een SM-kelder welden op),  was haar bijdrage dramatisch en temperamentvol.  Julien Behr bracht een ontroerende Laërte op de planken, terwijl Le Spectre (geest van Hamlets vader) door  Jean-Vincent Blot fijn luguber tot klinken werd gebacht. Al met al, geen topcast, maar gewoon een zeer goede. Zeker voor de Opera van Angers, voor 50% bezet door scholieren, waar het publiek zijn jas bij voorkeur mee naar zijn stoel neemt en waar in het hele theater, inclusief de “Grand Foyer” geen drankje te krijgen was.

En hoe prachtig en onberispelijk, dan weer pittig dan weer lekker vet, speelde het Orchestre National des Pays de la Loire! Delicate instrumentale soli, een perfecte en aangrijpende invulling van de sensationele orkestratie. Liefhebbers van adembenemende crescendi dienen onverwijld richting Angers te zetten. (En terug te reizen in de tijd, want dit was de laatste voorstelling.) Het koor was de perfecte partner voor dit fijne orkest, dat overigens vertraagd arriveerde, waardoor de voorstelling een kwartier te laat begon. Frans hè? Een petit bé-mol: de verstaanbaarheid van het koor was, in tegenstelling tot die van de solisten, suboptimaal. Hoe dan ook, onder de gepassioneerde leiding van Pierre Dumoussaud, winnaar van de Internationale Wedstrijd voor Operadirigenten georganiseerd door de Opéra Royal de Wallonie in 2017, bleek dat Hamlet ontegensprekelijk een van de meest belangrijke Franse opera’s van de 19e eeuw is.

Over regisseur Frank Van Laecke blijven wij onverdeeld positief (zie ook Naschift). Weet u nog, in 2012, die fantastische Butterfly met Soojin Moon in de hoofdrol. Onlangs konden wij nog Van Laeckes regie van Turandot bewonderen, ook met Soojin Moon, in Darmstadt. Van Laecke is het levende bewijs dat een “moderne” regisseur niet per se een quasi-intellectuele egotripper hoeft te zijn. Zijn regie van Hamlet was sober met de massascènes fraai en overtuigend op de achtergrond geplaatst. De gekwelde geest van Hamlet werd op intelligente en pregnante wijze vormgegeven. Niets te klagen, uitstekend gedaan.

Hamlet in Anger bracht ons een mooie opera-avond. Mooi als in mooi mooi.

NASCHRIFT Ook Hamlet duurt net als de meeste opera’s veel te lang. Op het eind van de voorstelling begon ik mijn recensie zo’n beetje te concipiëren. “Fijn dat ik een regisseur weer eens 5 sterren kan geven”, speelde het door mijn hoofd. “Over regisseur Frank Van Laecke blijven wij onverdeeld positief” schreef ik hierboven. Maar toen! In de slotseconde, wanneer Hamlet tot vorst wordt uitgeroepen, is de opera (eindelijk) afgelopen. Maar wat doet – o bittere gruwel- mijn voormalige vriend Van Laecke. Hij laat Hamlet de hand aan zichzelf slaan. Schabouwelijk. Deze volstrekt overbodige interessantdoenerij STAAT NIET IN LIBRETTO! Welk een bittere teleurstelling. Daar gaan 2 van je 5 sterren, Frank!

Olivier Keegel
(Angers, 27-11-2019))


© Jean-Marie Jagu

Hamlet van Ambroise Thomas. Meer dan een guilty pleasure.

Hamlet van Ambroise Thomas. Meer dan een guilty pleasure.

Olivier Keegel
Olivier Keegel

Chief editor and reviewer

Bellini, Donizetti. Tito Schipa, Fritz Wunderlich, Ileana Cotrubas. Stefano Mazzonis di Pralafera, Laurence Dale. Certified unmasker of directors’ humbug.

3
Reageer op dit artikel

avatar
3 Comment threads
0 Thread replies
3 Followers
 
Most reacted comment
Hottest comment thread
3 Comment authors
Ad MiddendorpOttoA.V. Jar Recent comment authors
  Subscribe  
nieuwste oudste meest gestemd
Abonneren op
A.V. Jar
Gast
A.V. Jar

Alweer super goed en mooi geschreven ! Bedankt !!!

Otto
Gast
Otto

Mooie, originele en humoristische recentie. Ik heb er weer van genoten.

Ad Middendorp
Gast
Ad Middendorp

Ja, weer een geweldig verhaal. Zo geniet je, gezeten tussen het eigen vertrouwde meubilair, van een mooie voorstelling. Hulde.