Er is veel geschreven over de historische achtergronden van het Regietheater in de opera, ook in  Opera Gazet. We kunnen uitvoerig ingaan op de historische verklaringen wat we willen, maar ondertussen zitten we er wel mee opgescheept: de onwelriekende Regietrash stroomt gestaag door de riolen van de Europese operahuizen, een zakdoek met eau-de-cologne biedt geen soelaas meer.

Het Regietheater is een kwaadaardig fenomeen dat zich zonder noemenswaardige tegenstand heeft weten te handhaven en te verspreiden. Mensen zullen tevergeefs zoeken naar intellectuele rechtvaardiging van dit schabouwelijke verschijnsel. Regietrash is een uitdrukking van het zogenaamde “moderne levensgevoel”, een gekoesterd juweeltje in de culturele bagage van de Mensen van Nu; wie zich er niet aan overgeeft, wordt geacht te behoren tot een fossiele generatie opera-enthousiasten die wekelijks hun 78-toerenplaten oppoetsen en met melancholie kijken naar de gesigneerde, aan de muur hangende foto van Magda Olivero.

Er is nooit een goed uitgewerkt verhaal geschreven met duidelijk omschreven redenen waarom een libretto niet gerespecteerd hoeft te worden. Men komt niet verder dan de meest banale oneliners. De drogredenen waarmee Jantje Modern de Entführung aus dem Serail in een bordeel probeert te rechtvaardigen vormen een even lange als treurige lijst. Er is een soort top-50, we hebben er 10 van op een rijtje gezet.

You can have any review automatically translated. Click the Google Translate button (“Vertalen”), which can be found at the top right of the page. In the Contact Page, the button is in the right column. Select your language at the upper left.

 

1          Opera is geen museum!

Een klassieker. Strikt genomen is het moeilijk om het niet eens te zijn met dit cliché.  Zeker, opera is geen museum, net zoals een rondvaartboot geen museum is. Veel dingen zijn geen museum! Behalve musea dan. Wat bedoeld wordt: opera is een zgn. “levende kunstvorm”, wat suggereert dat kunstobjecten in een museum niet “leven”, hetgeen al een dubieuze impliciete bewering is. Opera’s, bijvoorbeeld uit de 18e en 19e eeuw, zijn een episodische kunstvorm waarmee men maar beter niet kan knoeien. Het Toen en Daar (niet verboden om zich daar enigszins in te verdiepen) is intrinsiek van waarde voor het Hier en Nu. Waarom zou alles altijd maar “geactualiseerd” moeten worden, met de bekende bizarre, anachronistische excessen als gevolg? Actualisatie is geen kwalitatief criterium. Trouwens: “museum” komt van het Griekse “mouseĩon”, oorspronkelijk “plaats waar de muzen vereerd worden”, net als in een operahuis.

Opera
"Geactualiseerd levend muziektheater". Rossini's Armida volgens Calixto Bieto.

2        Opera is meer dan alleen maar mooie plaatjes.

Voor deze drogreden moeten we echt even een beroep doen op de argumentatietheorie. Liefhebbers van libretto-getrouwe opera worden hier aangevallen op een claim die ze nooit hebben gemaakt. Geen enkele operaliefhebber met gezond verstand heeft ooit beweerd dat opera “niets meer dan mooie plaatjes” is.  Dat Regietheater-adepten gebruik maken van een dergelijke drogreden is te wijten aan hun gebrek aan echte argumenten. Bovendien profileren ze zich als intellectueel superieur aan de zogenaamde “mooie plaatjeskijkers”. Niet dat er iets tegen “mooie plaatjes” in de opera is. De grootste operaregisseur aller tijden, Franco Zeffirelli, heeft dit overtuigend aangetoond met zijn prachtige, adembenemende producties. Dus ja, akkoord, een opera is inderdaad veel meer dan alleen mooie plaatjes. Het is muziek. Zang.

Opera
De verwerpelijke mooie plaatjes.

Men kan opera uitvoeren zonder enscenering, maar niet zonder zangers. Wij adviseren de adepten van het Regietheater om zich meer te richten op het luisteren dan op het zien. Niemand verlangt bij Beethovens Fidelio dat de gevangenis van Florestan er “mooi” uitziet. Deze bajes zou er uit moeten zien als een 18e-eeuwse gevangenis en niet als Guantanamo Bay. Hetzelfde geldt voor het “vluchtelingenkamp” in Macbeth, dat zich afspeelt aan de Schotse grens in de 11e eeuw en niet in Koerdistan in 2014. Het litigieuze mooie plaatje is echter onontkoombaar als het kasteel van graaf Almaviva uit Mozarts Le nozze di Figaro uitgebeeld moet worden. Ja, de Franse Revolutie stond voor de deur, en ja, de dagen van het Ancien Régime waren geteld, maar de Almaviva’s leefden desondanks niet op een vuilnisbelt.

  1. Een enscenering trouw aan het libretto? Domme frontale zang!

De set is een groot gebouw van grijs beton op een draaiend podium. Zo’n set zou in principe voor talloze “eigentijdse ensceneringen” kunnen worden gebruikt, maar hier worden we geacht Aïda te zien: Beierse Staatsopera 2009. De productie van de Duitse regisseur Christoph Nel, van wie bekend is dat hij zijn vrouw, psychologe, bij zijn producties betrekt, heeft sopraan Barbara Frittoli ertoe aangezet tijdig een goed heenkomen te zoeken. Ze werd vervangen door de jonge en getalenteerde Kristin Lewis.

“Domme frontale zang”

Een psycholoog in het productieteam moet toch wel leiden tot imposante acteerprestaties, zou men denken. Maar…. nada! Kristin Lewis en wijlen Salvatore Licitra stonden als zoutpilaren naast de orkestbak.  Alsof ze daar verankerd waren. Het draaiende decor liet geen ruimte voor welke actie dan ook. Een ander voorbeeld: Macbeth in München. Het hele podium ligt vol met botten en schedels. Geen ruimte voor de zangers om zich over het toneel te bewegen. Het koor zingt wel, maar is meestal onzichtbaar, een paar figuranten dienen als heksen. Beide producties bieden uitstekende frontale zang, maar in een misplaatste setting. Heeft iemand ooit de intens menselijke, gedetailleerde (personen)regie van Franco Zeffirelli of Otto Schenk gezien? Het is niet voor niets dat men vroeger over deze producties zei: es menschelt. Er is niets tegen frontale zang, maar de slechtste frontale zang is te vinden in Regietheaterproducties.

  1. De manier waarop jullie het willen… dat kan tegenwoordig toch niet meer! Dat is belachelijk!

Is dat zo, de manier waarop “wij” het willen, kan dat echt niet meer in 2020? Is “zoals wij het willen” zo belachelijk? De manier waarop wij het willen is heel simpel: laat het meesterwerk intact, laat de componist en librettist met rust. Hoe overheersend de componist van een opera ook is, het is bijna altijd het werk van twee creatieve kunstenaars: de componist en de librettist (die soms samenvallen in één en dezelfde persoon). Componist en librettist vormen een onafscheidelijke  twee-eenheid, net zoals compositie en libretto. Wat wij “traditionalisten” belachelijk vinden, is een La Bohème in een ruimteschip.

Opera
Puccini's LA BOHÈME volgens regisseur Claus Guth
Belachelijk, infantiel en een klap in het gezicht van Puccini en librettisten Luigi Illica en Giuseppe Giacosa. En daarmee een klap in het gezicht van d’oprechte operaliefhebber.
  1. Opera moet door de moderne mens met moderne middelen worden begrepen.

“Mensen van Nu”, de plaag van de opera. Fanatieke bewonderaars van de Kleren van de Keizer. Ze gaan naar een opera… om naar een opera te gaan. Om een kerfje te zetten in hun plastic wandelstok die hen behulpzaam is om zich van de ene naar de andere “place to be” voort te slepen, ook al is deze gevestigd in de zompige weiden van Friesland. Ze wanen zich in de intellectuele voorhoede en imiteren kritiekloos de humbug van de Regietrash-regisseurs.  Niet gehinderd door enige kennis van zangers, stemmen, opera- en uitvoeringstraditie gebruiken ze een verachtelijk jargon waarin kwalitatief irrelevante, holle frasen als “actueel” (“heeft niets van zijn actualiteit verloren!”), “urgent” en “desoriënterend” de hoofdrol spelen, om nog maar te zwijgen van “het nieuwe jasje” waarin opera’s worden gekleed, zodat courtisane Violetta in een vulgaire straathoer kan worden omgetoverd. Mundus vult decipi, ergo decipiatur, de wereld wil bedrogen worden, dus laat haar dan bedrogen worden.

Opera is geen museum!
Bizets CARMEN volgens Calixto Bieito
  1. Zo saai!

Zo saai! Zo ouderwets! Zo stoffig! Dergelijke kwalificaties worden door de adepten van het Regietheater in stelling gebracht om traditionele producties in een kwaad daglicht te stellen. Waarom saai? Hoezo stoffig? Er is nooit enig argument naar voren gebracht om enige discussie op gang te brengen, zelfs niet over de feiten. In plaats daarvan ligt de nadruk op de agressieve wijze om anderen het zwijgen op te leggen. En van agressieve meningen zijn wij bij Opera Gazet in het geheel niet gediend. In Franco Zeffirelli’s beroemde enscenering van Puccini’s Turandot wordt meestal luid geapplaudisseerd voor de open scènewisseling als het gouden keizerlijk paleis midden in akte II verschijnt.  Hetzelfde geldt voor Otto Schenks en Jürgen Rose’s Rosenkavalier in München wanneer het gordijn voor de tweede akte wordt geopend – dat applaus klinkt tot op de dag van vandaag, ook al zijn deze producties tientallen jaren oud. Een duidelijke aanwijzing dat traditionele producties door het publiek over het algemeen niet als ‘saai’ worden beschouwd.

“Saai”
  1. Regietheater trekt jongeren aan, zonder jeugd is de opera gedoemd.

Ja, misschien is de opera zonder jongeren in de zaal wel gedoemd. Maar het Regietheater is zeker niet de oplossing om jongeren aan te trekken. Jongeren en kinderen, zoals de après-opera onderzoeken telkens weer laten zien, houden van de magie, van de pracht en praal, van de weelde op de Bühne. Hoe kan men anders het succes van Harry Potter, van Disney-films en van al die musicals verklaren? Zauberflöte, Hänsel und Gretel, Les Contes d’Hoffmann maar ook Idomeneo, Aida, Flying Dutchman etc. hebben de potentie om aan de wensen van een jong publiek tegemoet te komen. Deze wensen kunnen echter alleen worden vervuld als de werken worden uitgevoerd in overeenstemming met de partituur.  Stel je voor dat een kind zich zorgvuldig heeft voorbereid op zijn eerste Zauberflöte. Er zitten allerlei fantasiebeelden in zijn hoofd, maar ze worden bruut verstoord door een of andere egomane Regietheater-regisseur.  Kleine kans dat de jongeling zich ontwikkelt tot een toekomstige operafanaat. Bovendien is er nóg een belangrijke vraag: hoe houd je het oudere publiek vast in tijden van Regietrash? Deze doelgroep keert zich op begrijpelijke wijze meer en meer af van de huidige operaproducties. Inderdaad, de tijden van 95% bezetting zijn voorbij. Misschien moet men zich eens in de oorzaken verdiepen.

Opera
Neem uw kind mee naar Strauss' SALOME volgens Peter Konwitschny .
  1. Wagner zei het zelf: “KINDER MACHT NEUES!”

Ja, inderdaad zei Wagner: “Kinder macht Neues” (of “Kinder schafft Neues”). Dit citaat heeft absoluut niets te maken met het Regietheater. Het is een citaat uit een brief aan Liszt, waarin Wagner Berlioz aan de kaak stelde omdat de laatste eindeloos aan zijn opera Benvenuto Cellini bleef knutselen. Wagner bedoelde: “Kinderen, maak nieuwe composities.” Hij bedoelde zeker niet: “Kinder schafft Regietheater”. Wagner zei niet: laat de Rheintöchter prostituees worden of laat Regietrasher Castorf werken in mijn Festspielhaus. Hij zei niet: laat Venus in een caravan rijden en laat Tannhäuser eten bij McDonald’s.

Wagner groeide op in de romantische traditie van Beethoven, Weber en Heinrich Marschner; hij creëerde een nieuw type opera, het Musikdrama, dat niet alleen een revolutie betekende in de formele structuren van de opera, maar ook de harmonische regels verschoof  met het Tristan-akkoord. “Kinder, Papa Wagner hat Neues gemacht!”  Wagner was heel precies op zijn decors, kostuums en op de toneelmachines die werden ingezet bij de opvoeringen van zijn werken – hij was gefrustreerd over de technische grenzen van zijn tijd, en was bijvoorbeeld erg overstuur over de niet zo realistisch uitgevallen draak tijdens de wereldpremière van Siegfried. Wagner was de kampioen van de libretto-getrouwe uitvoering.

  1. Verdi zelf heeft Ballo in Maschera van Zweden naar Boston verplaatst: waarom zou een regisseur deze opera niet naar het Russische maffiamilieu mogen verplaatsen?

Quod licet Iovi, non licet bovi. Een Latijnse spreuk, letterlijk “Wat voor Jupiter toelaatbaar is, is nog niet toelaatbaar voor een stier”. Onnodig te zeggen dat Jupiter staat voor Verdi, en dat de rol van stier bij uitstek geschikt is voor de “Moderne, Grensverleggende Regisseur”. Jammer genoeg werden Verdi’s creaties altijd beperkt door de bemoeienissen van de censuur. Hoe zou Rigoletto eruit hebben gezien, als de nar aan het Franse Hof had verbleven en niet, zoals we hem kennen, in Mantova? Macbeth, Don Carlo(s), La Forza en Simon Boccanegra zijn allemaal grondig herzien door Verdi. Verdi, de componist. De verhuizing van Ballo, van Zweden naar Boston, maakte deel uit van een zorgvuldig creatief proces.  Verdi wist precies waar een werk moest plaatsvinden. De Russische maffia heeft hoe dan ook niets met Ballo te maken, net zomin als de Planet of the Apes iets met Rigoletto te maken heeft. De Stier is geen Jupiter!

Opera
Rigoletto of The Planet of the Apes. Regie: Doris Dörrie.
  1. “Traditionalisten” geven hun verstand liever af bij de garderobe.

Ten eerste is de term “traditionalist” onzuiver en vals. Er is niets “traditioneels” aan de waardering van een onbezoedeld kunstwerk. Zijn degenen die de originele Mona Lisa verkiezen boven een Mona Lisa-met-zonnebril “traditionalisten” ? Het achterlaten van je verstand in de garderobe verwijst natuurlijk naar de mantra van Today’s People dat opera “je aan het denken moet zetten”.

Opera

Een pseudo-intellectuele eis die de plaats heeft ingenomen van het puur en onbekommerd genieten van een opera. Een opera kan je vermaken, ontroeren, grijpen, maar aan het eind van de dag is het gewoon een avondje uit. En daar is helemaal niets mis mee. Laat je nooit het recht ontzeggen om te genieten van muziek, zang en fraaie kostuums.

Marco Ziegler & Olivier Keegel
Opera is geen museum!
5 2 stemmen
Artikelbeoordeling
Abonneer
Laat het weten als er
guest
7 Reacties
Oudste
Nieuwste Meest gestemd
Inline feedbacks
Bekijk alle reacties
Georg
Georg
28 dagen geleden

Very good. Very, very good! I always hated, the word itself: Regietheater! As if in former days, there never was a director.

Esther Chayes
Esther Chayes
28 dagen geleden

Feilloos geanalyseerd en als vanouds (!) in de meest levendige kleuren geschilderd. Geef een boek uit met uw recensies en opiniestukken. Ik ben geïnteresseerd, en kan ook anderen een plezier doen met een boekje.

A. Minis
A. Minis
28 dagen geleden

Al de bekende argumenten op een rij. Een goed doortimmerd stuk, geen speld tussen te krijgen. Vooral ”opera is geen museum” heb ik vaak gehoord. Welnu. opera uit de grote traditie is een kunstvorm uit een verleden tijd. In die zin wel degelijk een museum, net zoals het heldenepos van Homerus of de grote romans van Dickens. De reacties van het operapubliek uit die vervlogen eeuwen is niet terug te halen. Soms kan ik de bedoelingen wel begrijpen: het publiek in de 19e eeuw was geschokt omdat het in La Traviata over een courtisane ging.Dat wilde de regisseur terug vertalen… Lees verder »

Olivier Keegel
Beheerder
28 dagen geleden
Antwoord aan  A. Minis

Zeker: Coniunctivus optativus. Werd verbeterd. Dank!

Kersten van den Berg
Kersten van den Berg
24 dagen geleden
Antwoord aan  A. Minis

Overwaaien, A. Minis, dat dacht ik heeel lang geleden ook. Vervolgens meende ik, optimistisch als ik van nature ben, maar al te vaak een kentering in de lucht te bespeuren. In januari ben ik 80 geworden en had de moed opgegeven die kentering nog te mogen beleven. Maar momenteel koester ik de stille hoop dat na de coronatijd het trashvirus zal blijken een stille dood te zijn gestorven..

G.A.C.H. Blenderman
G.A.C.H. Blenderman
28 dagen geleden

Weer een mooi stuk met steekhoudende argumenten. Ik zag ooit in Amsterdam een ‘Hans en Grietje’, die woonden op een vuilnisbelt. In de pauze zag ik veel kinderen die met verbaasde ogen aan hun ouders vroegen wanneer nu het huisje zou komen en meer van dat soort vragen. Ze gaan vast nooit meer mee naar een opera.

Minza
Minza
28 dagen geleden

Hahahahaha