Flexibiliteit in de perceptie van muziek is een groot goed. Het open tegemoet treden van allerlei vormen van opera is altijd een van de essentiële richtlijnen van Opera Gazet geweest. Opera is niet alleen Wenen en Milaan, maar ook Spanga! Over onze eigen schaduw heen springen, onszelf opnieuw uitvinden, het zijn centrale thema’s die wij bij elke operavorm, elke regievorm met frisse blik tegemoet treden. Wij gaan daar heel ver in, een paar dagen geleden waren wij nog heilig van plan naar Bonn af te reizen om een politieke manifestatie in Bonn bij te wonen die de naam Fidelio had meegekregen. Maar Olga Pashchenko, that’s a totally different ballgame!

You can have any review automatically translated. Click the Google Translate button (“Vertalen”), which can be found at the top right of the page. In the Contact Page, the button is in the right column. Select your language at the upper left.

 

Olga Pashchenko, fortepiano. Beethoven pianosonates 101 en 106. Noorderkerk, Amsterdam, 18 januari 2020.

Muziek:

In het verlengde van deze liberale zienswijze slaan wij nu voor één keer een richting in die verder van de al dan niet platgetreden paden der opera ligt dan de schier onoverbrugbare afstand tussen Amsterdam en de eetbare Schnitzel.

Wij bezochten een pianorecital en doen er kond van uit de oprechte liefde voor onze lezers die ons de laatste maanden in zo onverwacht grote hoeveelheden zijn toegevloeid. Toegegeven, de omstandigheden zaten en zitten ons mee. Bij ons kunt u nog steeds in ruime mate uw hart luchten en wij nemen u dermate serieus dat wij u nooit zullen beledigen door  Bassie & Adriaan aus Licht als Opera van het Jaar te presenteren.

Wat ooit een “onvergetelijke ervaring” was, heet nu een life changer. Wij hebben er op muziekgebied een aantal in het Gouden Boek mogen bijschrijven. Bernstein met Mahler IX en het Concertgebouworkest tijdens het Holland Festival van 1985. “Harry, da stimmt doch was nicht!”, klonk het in de zaal, een juiste constatering, want de heer Bernstein gaf een college muzikale metafysica voor dummies. De eerste keer dat wij Sviatoslav Richter hoorden in Schuberts Sonate D.960. De ooit onaardse, fabelachtige stem van Rolando Villazon. De eerste Europacup van Ajax. En de eerste op CD verschenen Matthaüs Passion door Nicolas Harnoncourt; daar hadden wij eigenlijk mee moeten beginnen.

Olga Pashchenko
Foto: Yat Ho Tsang

Muzikale aardverschuiving

Een dergelijke interne muzikale aardverschuiving maakten wij mee in het najaar van 2016. In het Pianolamuseum, geriefelijk gesitueerd op 120 meter van onze woning,  speelde Olga Pashchenko drie sonates van Beethoven op de fortepiano: Appassionata, Waldstein en Les Adieux, uitgevoerd op een pianoforte grand Böhm uit 1820. Swept out of my shoes. Een geheel nieuwe, althans nooit eerder gehoorde, Beethoven. Wij vermijden nadrukkelijk de operaprietpraat “in een nieuw jasje gestoken”.
Het was A-DEM-BE-NE-MEND! “Wat een persoonlijkheid, wat een pianistisch raspaardje.” schreef Biëlla Lutmer in de Volkskrant, en deze keer had ze gelijk.

De voorzienigheid had besloten dat Olga Pashchenko wederom in de Amsterdamse Jordaan zou optreden, wederom op een steenworp afstand van onze woning: in de Noorderkerk deze keer, recht tegenover de keilewinkel!

Op het programma stond wederom Beethoven. De ten gehore gebrachte pianowerken, de sonates opus 101, met het fijnzinnige, poëtische eerste deel “Etwas lebhaft, und mit der innigsten Empfindung“,  en opus 106, behoren, samen met opus 109, 110 en 111, tot de late pianosonates van Ludwig van Beethoven en worden gekenmerkt door een zekere onconventionele grilligheid en losheid ten opzichte van de tradities van het Weense classicisme, inclusief voor die tijd “moderne” modulaties en akkoorden. Zowel opus 101 als opus 106 heeft nog steeds de traditionele indeling in 4 delen; beide sonates eindigen met een breed opgezette fuga. De late pianosonates zijn razend moeilijk te spelen (don’t try this at home!), vooral door de plotselinge tempowisselingen en de genoteerde metronoomaanduidingen, die hoog oplopende discussies en het einde van menige vriendschap tot gevolg hebben gehad. Deze tempoaanduidingen zijn gebaseerd op de metronoom van Johann Nepomuk Mälzel en vragen het vrijwel onmogelijke van de pianist. Opus 101 werd geschreven voor Freiin Dorothea Ertmann, een leerlinge van Beethoven. Ze werd beschouwd als een Beethovenspecialist en een van de weinigen die de technische moeilijkheden van het werk onder de knie wist te krijgen.

Olga Pashchenko
Foto: Yat Ho Sang

Fortepiano

Ook tijdens het recital in de Noorderkerk bespeelde Olga Pashchenko een fortepiano, de voorloper van de pianoforte, de piano zoals wij die nu kennen. Een fortepiano is dus eigenlijk gewoon een vroege vleugel/piano. In principe kan het woord “fortepiano” elke piano aanduiden die dateert van de uitvinding van het instrument door Bartolomeo Cristofori rond 1700 tot het begin van de 19e eeuw. Meestal wordt de naam echter gebruikt om te verwijzen naar de laat-18de tot vroeg 19-eeuwse instrumenten waarvoor Haydn, Mozart en de jongere Beethoven hun pianomuziek schreven. Vanaf de tijd van Beethoven begon de fortepiano aan een periode van gestage evolutie, met als hoogtepunt de moderne vleugel in de late 19de eeuw.

Olga Pashchenko
Foto: Yat Ho Tsang

Het instrument was een Conrad Graf, Wenen, ca. 1830. Het klavier beslaat 6 1/2 octaaf, van CC tot g4, de kast is van walnotenhout. Vier pedalen: una-corda, die bij het indrukken van de hamers allemaal wat naar rechts opschuift zodat bij elke toon slechts één snaar wordt aangeslagen, hetgeen een gedempt effect geeft, pedaal 2 is de moderator, om zachter te kunnen spelen, nr 3 de dubbele moderator en nr 4 zorgt voor demping. Het lage register van de “Graf 6.5” bestaat uit 1 snaar, i.p.v. de voor het midden- en hogere register 2 of 3, hetgeen dat lage register een zeer specifiek, onderscheidende klank geeft.


Pure vreugdemomenten

En wederom kwam er een fenomenale Beethoven tot ons. De intense en intelligente muzikaliteit van Pashchenko deed ons aspecten in deze overbekende sonates ontdekken, die ons verwenden met een opeenstapeling van pure vreugdemomenten. Voor de goede orde: wij ontdekten natuurlijk niets, wij laafden ons aan de inventiviteit en, hetzij nogmaals gezegd, aan de magistrale muzikaliteit van Pashchenko.

En zo zaten wij daar, hartje Jordaan, op een zaterdagmiddag terwijl de markt buiten in volle gang was, te luisteren naar een van de beste Beethoven-vertolkers van het moment. Met een aandachtig publiek, vrijwel geen kuchje gehoord, in een gewijde sfeer die de aldaar praktijk houdende Gereformeerde Bond sinds de oprichting in 1906 (“in welk diep treurige, maar ook diep zondige toestand, verkeert onze Nederlands Hervormde Kerk !”) niet meer heeft mogen ervaren.

De tweede sonate die Pashchenko speelde was sonate 106, de Hammerklaviersonate. En dat is me een rakker! De openingsmaten van deel 1, Allegro, (zie afbeelding), fortissimo akkoorden in Bes-majeur, zijn een echte oorwurm, die krijg je binnen 24 uur niet uit je systeem.

Olga Pashchenko
Eerste maten van de Hammerklavier Sonate.

Deze Große Sonate für das Hammerklavier (Hammerklavier = fortepiano) gold lange tijd als onspeelbaar. De eerste publieke uitvoering vond plaats in 1836 door Franz Liszt, die zoals bekend aardig met het klavier overweg kon.  Na het Allegro volgt het Scherzo: Assai vivace, gedeeltelijk in mineur, en met verrassende maatveranderingen. Het Adagio sostenuto, deel 3, staat grotendeels in Fis-klein (speelt u even mee?). Olga Pashchenko speelde versnellingen en vertragingen zoals deze schijnbaar eigener beweging  aan haar hypermuzikale denk- en gevoelsraam ontsproten, en het vierde en laatste deel, Introduzione – Fuga: Allegro risoluto, begint met een langzame introductie, waarna het fris en fruitig (en voor de reguliere pianist onmogelijk te spelen) moduleren de overhand neemt: van d-klein naar B-groot naar A-groot etc. etc.

Het grote verschil tussen de fortepiano en de pianoforte wordt gevormd door de beperkter dynamische mogelijkheden van de fortepiano. Musicoloog Aart van der Wal beschreef het zo: “De vleugel anno nu is een ronkend paradepaard dat zelfs nog sterk contrasteert met Beethovens laatste instrument. Wat in zijn tijd al een regelrechte mechanische uitdaging was (de ‘Hammerklaviersonate’ bij uitstek!), is op een moderne Steinway een mechanische peulenschil geworden.”

Het lijkt alsof Pashchenko zich niet bij deze beperking wil neerleggen, maar deze juist met open vizier tegemoet treedt en ze verovert en annexeert. Hoe men haar pianistische kwaliteiten ook wil beschrijven, de Hammerklaviersonate was óók een onvergetelijke belevenis.

Het Beethovenjaar had niet mooier kunnen beginnen.

Een compliment dient uit te gaan naar Han van Tulder, die prettig leesbare en deskundige begeleidende teksten bij het programma schreef. Welk een verademing voor een operacensent, die elke keer maar weer de onnozele en lichtelijk infantiele  teksten van Reisopera, DNO, en vooral…… Spanga onder ogen krijgt.

Nu wij toch in een godshuis waren, dankten wij de Here ook voor de afwezigheid van een verteller ( “Die Beethoven, wat was dat nou eigenlijk voor een kerel…”)  Wij genoten van een concert dat wij op heden beter met de term die eens een pleonasme was, kunnen aanduiden: een muziekconcert.

Olivier Keegel (19-01-2020)
Met dank aan Gerard Boter

0 0 stem
Artikelbeoordeling
Olivier Keegel
Olivier Keegel

CHIEF EDITOR AND REVIEWER

Bellini, Donizetti. Tito Schipa, Fritz Wunderlich, Ileana Cotrubas. Stefano Mazzonis di Pralafera, Laurence Dale. Certified unmasker of directors’ humbug.

Abonneer
Laat het weten als er
guest
3 Reacties
Oudste
Nieuwste Meest gestemd
Inline feedbacks
Bekijk alle reacties
Willem
Willem
5 maanden geleden

Ik raakte in de war, 2 maal dezelfde tekst, en voor mij is dit Algebra. Ach, ik ben een leek: “de kok kan niet naar alle monden koken.”😉

A.V. Jar
A.V. Jar
5 maanden geleden

Ik lees de recensie van Olivier Keegel en op het eind had ik de indruk, dat ik ook bij het concert bij was! Bravo Olivier Keegel en bravo Olga Pashchenko!

Ad Middendorp
Ad Middendorp
5 maanden geleden

Buitengewoon goed verslag, waarbij je plaatsvervangend meegeniet en en passant nog een hoop opsteekt.